De rechtbank Midden-Nederland heeft het ministerie van Algemene Zaken opgedragen om opnieuw te zoeken naar documenten over het coronabeleid, met extra aandacht voor alles wat te maken heeft met het beladen begrip ‘groepsimmuniteit’. De eerdere zoekslag was volgens de rechter niet grondig genoeg.
De zaak is aangespannen door Nieuwsuur en de NOS, die al sinds 2021 proberen te achterhalen wat er intern is besproken in de eerste, rommelige maanden van de pandemie. En precies daar zet de rechtbank nu een duidelijke streep.
Rechter veegt eerdere zoektocht van tafel
De kern van de uitspraak is vrij simpel: als een ministerie niet zorgvuldig zoekt, kan het ook niet overtuigend volhouden dat er niets (meer) is. De rechtbank vindt dat de aanpak tot nu toe te veel vragen openlaat.
Daardoor blijft het reële scenario bestaan dat er wél documenten zijn waarin groepsimmuniteit, of iets wat erop lijkt, wordt genoemd. En als die stukken nooit zijn meegenomen, is het hele beeld dat nu is geschetst mogelijk onvolledig.
Waarom groepsimmuniteit zo’n gevoelig woord werd
In de eerste coronamaanden van 2020 hing er spanning in de lucht. Er was nog geen vaccin, de kennis over het virus was beperkt en elke keuze had directe gevolgen. In die onzekere context viel het woord ‘groepsimmuniteit’ extra hard.
Premier Mark Rutte sprak het land in maart 2020 toe en zei dat Nederland mogelijk ‘gecontroleerd’ groepsimmuniteit kon opbouwen terwijl men wachtte op een vaccin. Voor veel mensen klonk dat alsof besmettingen deels werden ingecalculeerd.
De kritiek: kun je een virus wel ‘gecontroleerd’ laten rondgaan?
Die uitspraak leidde destijds tot stevige reacties. Tegenstanders vroegen zich af of je verspreiding überhaupt kunt sturen, zeker in een fase waarin nog nauwelijks duidelijk was wat het virus op de langere termijn zou aanrichten.
De grootste zorg zat bij kwetsbare groepen, zoals ouderen en mensen met een zwakkere gezondheid. Het idee dat het virus “een beetje” mocht circuleren voelde voor velen als spelen met vuur, met mogelijk onomkeerbare gevolgen.
Rutte nuanceerde, maar de vraag bleef hangen
Later probeerde Rutte de scherpte eruit te halen. Groepsimmuniteit was volgens hem geen doel dat actief werd nagestreefd, maar eerder iets dat mogelijk als gevolg kan ontstaan. De maatregelen waren vooral bedoeld om de zorg overeind te houden.
Maar daarmee was de discussie niet voorbij. Want als het geen doel was, hoe prominent speelde het dan wél mee achter gesloten deuren? En is er intern gesproken over groepsimmuniteit als scenario, richting of wensbeeld? Dat is precies wat journalisten willen kunnen controleren.
Ook Van Dissel belandde in het debat
In dezelfde periode kwam Jaap van Dissel, toen het gezicht van de infectieziektebestrijding bij het RIVM, ook in het middelpunt van die discussie. Hij sprak over besmetting bij groepen met relatief milde klachten, wat immuniteit in de samenleving zou kunnen vergroten.
Voor sommigen klonk dat als een bevestiging dat jongeren en gezondere mensen misschien meer ruimte kregen om besmet te raken. Later werd opnieuw benadrukt dat dit geen officiële strategie zou zijn geweest, maar de onrust was toen al ontstaan.
Nieuwsuur en NOS vragen al jaren om interne stukken
Om duidelijkheid te krijgen, deden Nieuwsuur en de NOS in de zomer van 2021 een verzoek om overheidsdocumenten openbaar te maken. Het ging om interne nota’s, e-mails en memo’s waarin groepsimmuniteit of vergelijkbare termen voorkwamen.
Het ministerie stelde vervolgens dat er geen documenten waren die gingen over een specifieke strategie rond groepsimmuniteit. Uiteindelijk werden maar enkele pagina’s vrijgegeven, wat bij de redacties juist meer twijfel opriep dan geruststelling.
Zoektermen: te smal gezocht volgens de rechtbank
In de rechtszaak draaide het sterk om de vraag: hoe is er eigenlijk gezocht? Nieuwsuur had een lijst met twintig zoektermen aangeleverd om relevante documenten te kunnen vinden. Het ministerie gebruikte er uiteindelijk slechts acht.
De rechtbank vindt dat onvoldoende is uitgelegd waarom de overige twaalf zoektermen niet zijn meegenomen. En dat is geen detail: als je met te weinig woorden zoekt, loop je documenten mis die wél onder de vraag vallen.
Niet alleen het zoeken, ook het selecteren rammelde
De kritiek bleef niet beperkt tot de zoekactie zelf. Volgens de rechter is ook onduidelijk hoe het ministerie bepaalde welke documenten wel en niet onder het verzoek vielen. Die selectie moet transparant zijn, anders ontstaat al snel een grijs gebied.
Als het niet helder is welke afwegingen zijn gemaakt, kan het lijken alsof er te streng is gefilterd. Daarom moet het ministerie niet alleen breder zoeken, maar ook opnieuw en beter onderbouwd beoordelen wat wel en niet openbaar kan.
Twaalf weken om opnieuw te speuren
Algemene Zaken krijgt twaalf weken de tijd om de opdracht uit te voeren. Dat betekent: opnieuw zoeken met meer zoektermen, vervolgens alles dat boven water komt opnieuw bekijken en waar nodig alsnog stukken (deels) openbaar maken.
Of dit straks echt nieuwe onthullingen oplevert, is nog afwachten. Maar de boodschap van de rechtbank is duidelijk: “we hebben niets” is pas geloofwaardig als je kunt laten zien dat je aantoonbaar volledig en zorgvuldig hebt gezocht.
Een dossier dat maar blijft doorlopen
Dit speelt al jaren en heeft inmiddels een lange route van bezwaarprocedures achter de rug. Ook het Adviescollege Openbaarheid en Informatiehuishouding (ACOI) uitte eerder kritiek op hoe de informatie rond grote dossiers wordt beheerd.
Juist bij een crisis die zo diep in het dagelijks leven sneed, vinden veel mensen het belangrijk dat later te reconstrueren is wie wat wist, welke keuzes voorlagen en waarom bepaalde routes zijn gevolgd. Documenten maken die terugblik concreter.
Waarom dit nu extra speelt door de corona-enquête
De timing is opvallend, omdat het coronabeleid toch weer nadrukkelijk op de agenda staat. Dit jaar starten de eerste verhoren van de parlementaire enquête naar de Nederlandse corona-aanpak, waarbij politici, experts en ambtenaren worden bevraagd.
Als er straks meer stukken boven tafel komen, kunnen die gesprekken ineens een andere lading krijgen. Groepsimmuniteit kan dan opnieuw opduiken, niet als losse uitspraak uit 2020, maar als onderwerp dat intern mogelijk veel uitgebreider is besproken.
Wat de komende maanden duidelijk moet worden
De nieuwe zoekactie kan uitmonden in extra interne notities, e-mails of memo’s waarin groepsimmuniteit explicieter wordt genoemd dan eerder bekend was. Maar het kan ook zijn dat de opbrengst beperkt blijft en vooral de werkwijze wordt aangescherpt.
Hoe het ook uitpakt: de uitspraak onderstreept dat openbaarheid geen bijzaak is, zeker niet bij beleid dat zoveel mensen raakte. Wat vind jij: moet er zoveel mogelijk openbaar worden gemaakt uit die beginperiode? Laat het weten via onze social media.
Bron: menszine.nl
