De discussie over de toekomst van de Nederlandse dienstplicht is de afgelopen maanden opnieuw opgelaaid in politiek Den Haag. De aanleiding is een mogelijke herinvoering van een systeem waarbij jongeren verplicht worden om gegevens te verstrekken aan Defensie.
Wat gebeurt er als iemand weigert hieraan mee te werken? Die vraag houdt Kamerleden, bewindspersonen en jongeren bezig, vooral nu het kabinet weigert harde grenzen te stellen aan de eventuele straffen.
Het debat draait niet om de dienstplicht zelf, maar om de eerste stap die jongeren zouden moeten zetten: het invullen van een vragenlijst voor Defensie. Juist deze schijnbaar administratieve handeling zorgt nu voor veel politieke spanning.
Politieke partijen blijken verdeeld over de vraag of het weigeren van deze verplichting daadwerkelijk tot een gevangenisstraf kan leiden. Vooral onder jongeren groeit de zorg: kan een weigering straks grote persoonlijke gevolgen hebben?
Motie om celstraf uit te sluiten verworpen
Recentelijk dienden Kamerleden Stephan van Baarle (DENK) en Sarah Dobbe (SP) een motie in bij de Tweede Kamer. Zij wilden dat jongeren die weigeren de verplichte Defensie-enquête in te vullen, niet geconfronteerd kunnen worden met een vrijheidsstraf.
Met deze motie probeerden zij een duidelijke grens te trekken: geen celstraf voor het niet invullen van de vragenlijst.
De motie haalde echter geen meerderheid. D66, VVD, CDA, JA21, ChristenUnie, SGP en 50PLUS stemden tegen het voorstel. In totaal kreeg de motie 67 stemmen en werd daarmee verworpen. De kern van het voorstel, het expliciet uitsluiten van een gevangenisstraf voor weigeraars, werd dus niet overgenomen door de meerderheid van de Kamer.
D66: uitsluiten celstraf niet mogelijk
Na de stemming ontstond er meer onduidelijkheid, vooral toen BNNVARA-presentator Tim Hofman D66 rechtstreeks vroeg of de partij een gevangenisstraf uitsluit voor het weigeren van deelname aan de Defensie-enquête of aan een medische keuring. Het antwoord van D66 was glashelder: “Nee, dat kunnen wij niet uitsluiten.”
Daarmee bevestigde de partij dat zij geen harde garantie wil geven dat een celstraf bij weigering onmogelijk is.
LEES OOK:Onrust bij VVD neemt toe: prominenten uiten kritiek op koers en leiderschap
Ook in het parlement hield D66 vast aan deze lijn. Kamerlid Michelle Jagtenberg benadrukte dat er nog geen definitief wetsvoorstel ligt en dat de uitwerking van het systeem nog jaren kan duren. Volgens haar blijft voor D66 het uitgangspunt dat Defensie zo lang mogelijk op vrijwillige basis moet werken.
Dit vormt een opvallend verschil met eerdere uitspraken van D66-leider Rob Jetten, die eerder stelde: “Je hoeft niet de bak in.” Nu laat de partij de deur op een kier voor strengere maatregelen.
Stapsgewijs naar meer verplichtingen
Het ministerie van Defensie werkt aan een nieuw dienmodel waarin de verplichtingen voor jongeren geleidelijk kunnen worden opgevoerd. In de eerste fase blijft deelname vrijwillig, maar in een latere fase kan het invullen van de enquête verplicht worden.
Vervolgens kunnen ook een gesprek, selectie en keuring verplicht worden opgelegd. De meest vergaande stap is uiteindelijk een selectieve opkomstplicht, waarbij jongeren daadwerkelijk in dienst moeten treden.
Deze verplichtingen bestaan momenteel nog niet. Om ze daadwerkelijk in te voeren, moet eerst de Kaderwet dienstplicht worden aangepast. Volgens de voorgestelde plannen zou elke nieuwe stap bovendien eerst aan de Tweede Kamer moeten worden voorgelegd voordat deze verplicht wordt.
Sanctiestelsel nog in ontwikkeling
Parallel aan de plannen voor het nieuwe dienmodel werkt Defensie aan een nieuw sanctiestelsel voor mensen die zich niet aan de toekomstige verplichtingen houden. Welke straffen daarin precies worden opgenomen, is nog onderwerp van discussie.
Er is dus nog geen definitief besluit genomen over de aard en zwaarte van de sancties.
In een brief aan de Kamer schrijft het kabinet dat sancties in verhouding moeten staan tot de overtreding. Daarbij wordt rekening gehouden met factoren als verwijtbaarheid, overmacht en gewetensbezwaren. Opvallend is dat het kabinet een gevangenisstraf in de uitwerking niet expliciet uitsluit.
De mogelijkheid blijft daarmee bestaan, ook al bestaat er op dit moment geen wettelijke basis om jongeren hiervoor op te sluiten.
VVD blijft bij eerdere lijn
Voor de VVD is het idee van een verplichte Defensie-enquête niet nieuw. De partij pleitte eerder, in 2024, al voor het verplicht stellen van de vragenlijst.
Toen PVV-Kamerlid Joeri Pool destijds vroeg wat er zou gebeuren als jongeren weigeren de enquête in te vullen — met de vraag “Krijgt dat kind dan een boete, of moet het dan de bak in?” — gaf VVD’er Silvio Erkens geen duidelijk antwoord. Volgens Erkens lag de uitwerking bij het kabinet.
Ook nu heeft de VVD niet vóór een expliciet verbod op gevangenisstraf gestemd. De partij kiest ervoor de opties open te houden, in lijn met de koers van het kabinet.
LEES OOK:Verschrikkelijk: Jonge moeder (18) overleden bij ernstig verkeersongeval
Kabinet wil toekomstige opties niet beperken
Staatssecretaris Derk Boswijk (CDA) maakte in het debat duidelijk dat het kabinet de zwaardere maatregelen op dit moment niet nodig acht. Volgens hem melden zich voldoende jongeren vrijwillig aan bij Defensie.
Toch wil het kabinet de wettelijke mogelijkheden voorbereiden voor het geval de internationale veiligheidssituatie plotseling verslechtert of de krijgsmacht met spoed meer personeel nodig heeft.
Toen Van Baarle tijdens het debat opnieuw vroeg of een gevangenisstraf voor weigeraars van de enquête kon worden uitgesloten, wilde Boswijk zich daar niet op vastleggen. Hij hield vol dat hij de Kamer daarin niet tegemoet kon komen.
Daarmee blijft de mogelijkheid van een celstraf voor het niet invullen van de Defensie-enquête in de toekomst bestaan, hoewel hierover nog geen definitief besluit is genomen.
Besluitvorming ligt nog open
Op dit moment is er dus geen sprake van een bestaande celstraf voor het weigeren van de Defensie-enquête. De Kamer heeft echter geweigerd deze mogelijkheid bij voorbaat uit te sluiten in toekomstige wetgeving. D66 verklaart nu expliciet dat zij een gevangenisstraf niet kan uitsluiten, terwijl de VVD tegen een verbod op celstraf heeft gestemd.
Het kabinet houdt zo de mogelijkheid open om in de toekomst strengere sancties in te voeren, mocht de situatie daar aanleiding toe geven.
Deze ontwikkelingen zorgen voor veel discussie, zeker nu politiek en samenleving zich buigen over de vraag hoe ver de overheid mag gaan in de handhaving van verplichtingen rondom Defensie. De komende jaren zal blijken hoe de plannen zich verder ontwikkelen en welke sancties uiteindelijk wettelijk worden vastgelegd.
