De politieke dynamiek in Nederland is de afgelopen weken duidelijk toegenomen. In Den Haag worden gesprekken steeds vaker gekenmerkt door een voelbare onzekerheid binnen de coalitie, en op televisie wordt regelmatig geanalyseerd hoe deze onrust doorwerkt tot in de achterkamers van de partijen.
Het kabinet-Jetten is nog geen volledig jaar aan de macht, maar de effecten van het gevoerde beleid zijn inmiddels zichtbaar in de opiniepeilingen en binnen de partijstructuren. Politieke waarnemers merken op dat de interne verhoudingen tussen de coalitiepartijen onder druk staan.
Niet alleen de oppositie, maar ook leden binnen de coalitiepartijen bespreken openlijk de koers van het kabinet.
Coalitiepartijen verliezen fors in peilingen
De meest recente peiling van Maurice de Hond, die werd besproken in het SBS6-programma Nieuws van de Dag, toont een duidelijke trendbreuk voor de coalitiepartijen D66, VVD en CDA. Samen komen zij volgens deze peiling uit op slechts 39 zetels.
Ter vergelijking: bij de verkiezingen van 2025 behaalden deze drie partijen nog gezamenlijk 66 zetels. Destijds verdeelden D66, VVD en CDA respectievelijk 26, 22 en 18 zetels onder elkaar.
De huidige peiling laat zien dat D66 nu op 16 zetels staat, de VVD op 12 en het CDA op 11. Gezamenlijk betekent dit een verlies van 27 zetels binnen minder dan een jaar tijd.
De neerwaartse trend lijkt nog niet ten einde. Waar de coalitie op 2 oktober in de peilingen nog 42 zetels bij elkaar wist te krijgen, zijn daar nu opnieuw drie zetels vanaf gegaan. D66 leverde de afgelopen periode twee zetels in, het CDA verloor er één, terwijl de VVD stabiel bleef op 12.
PRO klimt naar grootste partij
Aan de andere kant van het politieke spectrum profiteren verschillende partijen van het verlies bij de coalitie. Vooral PRO, onder leiding van Jesse Klaver, heeft een sterke stijging doorgemaakt. In de recente peiling behaalt PRO maar liefst 30 zetels, waarmee de partij zich opwerpt als de grootste van Nederland.
Volgens politiek analisten is deze groei niet onverwacht. Door actief deel te nemen aan het vormgeven van beleidsmaatregelen samen met andere oppositiepartijen, heeft PRO haar profiel weten te versterken. Hierdoor heeft de partij meer kiezers overtuigd.
Ook al staat PRO bekend als een uitgesproken progressieve oppositiepartij, wordt zij steeds meer gezien als een vaste waarde binnen het Nederlandse politieke landschap.
Overige partijen en zetelverdeling
Uit de cijfers van Peilingen Nederland, die de resultaten van Maurice de Hond overnemen, blijkt dat na PRO met 30 zetels JA21 volgt met 20 zetels en PVV met 19. Binnen de coalitie blijft D66 met 16 zetels de grootste.
Forum voor Democratie (FVD) en VVD delen samen de vijfde plaats met ieder 12 zetels, terwijl het CDA volgt met 11.
Verder komen SP, Partij voor de Dieren en 50PLUS ieder uit op 5 zetels, Volt heeft 4 zetels en ChristenUnie, SGP en DENK hebben er allen 3. BBB sluit de rij met 2 zetels.
Diepe crisis bij D66, VVD en CDA
Voor D66 betekenen deze cijfers een ongekende terugval. Sinds het aantreden van premier Jetten ziet de partij haar zetelaantal teruglopen van 26 naar 16. Het verlies van tien zetels in zo’n korte periode wordt deels toegeschreven aan het beleid van de partij.
Volgens critici worden er te veel concessies gedaan en ontbreken concrete resultaten, wat tot onvrede en verwarring leidt bij de achterban. Het vasthouden aan asiel- en klimaatplannen en het aanpassen van belastingmaatregelen aan de wensen van PRO worden als redenen voor het verlies genoemd.
De VVD, traditioneel gezien als daadkrachtige partij, staat nu op slechts 12 zetels. Dit is een dieptepunt dat voor het laatst in 2008 werd gemeten. Ondanks pogingen om het beleid te begrenzen en de uitgaven te beteugelen, overheerst binnen de partij interne onrust.
Het beeld van een krachtige liberale partij verschuift steeds meer naar dat van een partij die vooral bezig is met het beperken van schade, wat bij het electoraat niet onopgemerkt blijft.
Ook het CDA lijdt onder aanhoudend verlies, met nu 11 zetels. De keuze van minister Van den Brink om de asieldwang niet te schrappen en het uit handen geven van het Belastingplan aan PRO worden binnen en buiten de partij gezien als strategische missers.
Met name het onderhandelen over het spaargeld van de middenklasse heeft het CDA verder van de kiezer verwijderd, die nu vaker kiest voor partijen met een duidelijker profiel.
Belastingplan vergroot breuklijnen in de coalitie
Het onlangs gepresenteerde Belastingplan heeft gezorgd voor nieuwe breuklijnen binnen de coalitie. In plaats van rechtse steun te zoeken, zocht het kabinet aansluiting bij PRO, in ruil waarvoor aanpassingen werden doorgevoerd die vooral de traditionele achterban van de coalitie treffen.
Denk hierbij aan de middeninkomens, het spaargeld en de energierekening. Door deze concessies ontstaat het beeld dat de oppositiepartijen steeds meer de koers van het kabinet bepalen, wat de electorale schade voor de coalitie vergroot.
Rechts profileert zich assertief
Rechtse partijen laten juist een opvallende groei zien in de peilingen. Forum voor Democratie (FVD) stijgt naar 12 zetels, vijf meer dan bij de laatste verkiezingen. Dit succes wordt deels toegeschreven aan hun kritische houding ten opzichte van asielbeleid, klimaatmaatregelen en steun aan Oekraïne.
JA21 staat nu op 20 zetels, terwijl de PVV er 19 heeft. Samen zijn FVD, JA21 en PVV nu goed voor 51 zetels, waarmee ze de coalitiepartijen ruim voorbijstreven.
Bijzonder is dat JA21 de deur naar samenwerking met het kabinet-Jetten op een kier houdt, wat vragen oproept bij kiezers die juist een duidelijke breuk met het huidige beleid wensen.
Kiezers zoeken naar duidelijkheid
Uit de peilingen blijkt dat meer dan veertig procent van de kiezers die bij de vorige verkiezingen nog op de coalitie stemden, inmiddels een andere keuze maakt.
Deze kiezers zijn niet verloren voor de politiek, maar zoeken partijen die zich duidelijk uitspreken tegen de huidige gang van zaken in Den Haag en die scherpe keuzes durven maken. Onderwerpen als migratie, klimaat, koopkracht en steun aan Oekraïne spelen bij hun voorkeur een doorslaggevende rol. Partijen die hun standpunten ondubbelzinnig formuleren, profiteren direct van deze verschuiving.
Kabinet verliest mandaat en richting
Met slechts 39 van de 150 zetels in de peilingen beschikt het kabinet-Jetten nauwelijks nog over een stevig mandaat. Terwijl gevoelige onderwerpen als het Belastingplan en de hervorming van de energierekening op de agenda staan, neemt de druk toe om grote beleidsdossiers tijdelijk te parkeren en nieuwe verkiezingen uit te schrijven.
Het uitblijven van verkiezingen wordt door sommigen geïnterpreteerd als angst voor het oordeel van de kiezer.
Spanning richting Provinciale Statenverkiezingen
In maart vinden de Provinciale Statenverkiezingen plaats, waarna de nieuwe leden van de Eerste Kamer worden gekozen. Dit moment kan cruciaal blijken voor de slagkracht van het kabinet-Jetten. De verkiezingen bieden kiezers de kans om hun onvrede of juist hun steun kenbaar te maken richting Den Haag.
Tot die tijd nemen de spanningen binnen de coalitie toe en groeit de druk op premier Jetten om te kiezen tussen vasthouden aan de bestaande koers of het inslaan van een nieuwe weg.
