Met de komst van de winter groeien voor veel gezinnen de zorgen over de energierekening. Ondanks eerdere beloftes en extra middelen van de overheid blijft onzeker wie er daadwerkelijk geholpen wordt met de beschikbare regelingen en wie juist niet binnen de criteria valt.
Achter de officiële cijfers en beleidsmaatregelen gaat een steeds grotere groep Nederlanders schuil die niet opvalt in de statistieken, maar dagelijks de gevolgen van stijgende prijzen en beperkte steun ondervindt.
Hoop en onzekerheid rond het Noodfonds Energie
De recente bekendmaking dat het Noodfonds Energie opnieuw wordt opengesteld, biedt perspectief voor mensen die moeite hebben hun energierekening te betalen. Tegelijk heerst er onrust: niet iedereen die financieel krap zit, komt daadwerkelijk in aanmerking voor deze financiële hulp.
Vooral huishoudens die extreem besparen op hun energieverbruik, vallen buiten de boot. Zij houden hun kosten zo laag dat ze onder de vastgestelde drempel blijven, waarmee ze buiten het bereik van het fonds vallen.
Een ruimere regeling, maar niet voor iedereen
Het huidige kabinet heeft besloten het Noodfonds Energie vanaf 4 januari opnieuw open te stellen. Het budget is fors verhoogd: er is 193 miljoen euro beschikbaar gesteld, ruim drie keer zoveel als tijdens de vorige ronde.
Naar schatting kunnen hierdoor ongeveer 500.000 huishoudens een beroep doen op het fonds. Aanvragen kunnen worden ingediend tot en met 7 mei. Nieuw is dat iedereen die aan de voorwaarden voldoet, daadwerkelijk een bijdrage ontvangt.
Het vorige principe van ‘op is op’ – dat vorig jaar tot frustraties leidde – is hiermee losgelaten.
Energie-experts vinden de verruiming van het fonds een stap vooruit, maar blijven kritisch omdat nog steeds een aanzienlijke groep mensen buiten de regeling valt.
Wie komt in aanmerking voor steun?
Het fonds is bedoeld voor huishoudens met een bruto-inkomen tot 130 procent van het sociaal minimum, die meer dan 8 procent van hun inkomen kwijt zijn aan energiekosten.
Voor huishoudens met een inkomen tussen 130 en 200 procent van het sociaal minimum geldt een hogere grens: zij moeten minimaal 10 procent van hun inkomen aan energie uitgeven om in aanmerking te komen. Het Noodfonds vergoedt vervolgens de helft van het bedrag dat boven deze grens uitkomt.
De tegemoetkoming varieert van minimaal 120 euro tot maximaal 1.800 euro per huishouden. In de meeste gevallen wordt het bedrag verrekend via de energieleverancier en verspreid over twaalf maanden. Voor huishoudens met blokverwarming wordt het bedrag rechtstreeks op de rekening gestort.
De inkomensgrens ligt op ongeveer 3.580 euro bruto per maand voor alleenstaanden en 5.000 euro voor samenwonenden. Daarbij wordt gekeken naar het actuele termijnbedrag dat bij de energieleverancier wordt betaald, niet naar het theoretisch verbruik.
De groep die onzichtbaar blijft: verborgen energiearmoede
Minister Vijlbrief gaf op 1 juli in een Kamerbrief aan dat er in Nederland naar schatting 119.000 huishoudens in zogenoemde verborgen energiearmoede leven. Deze mensen besparen extreem op hun energieverbruik, bijvoorbeeld door de thermostaat structureel op 15 of 16 graden te zetten.
Daardoor zijn hun uitgaven te laag om voor het fonds in aanmerking te komen, ondanks hun grote behoefte aan ondersteuning. De regeling kijkt immers alleen naar daadwerkelijk betaalde kosten, niet naar de omstandigheden waarin men leeft.
Volgens Vijlbrief biedt het Noodfonds geen oplossing voor deze groep. Het is volgens hem praktisch onuitvoerbaar om per huishouden te achterhalen waarom het verbruik laag is. Dit zou betekenen dat er bij elk huishouden navraag moet worden gedaan naar de individuele situatie, wat volgens de minister onhaalbaar is.
Kabinet ziet geen ruimte voor bredere steun
De D66-minister van Sociale Zaken geeft aan dat het niet mogelijk is om het fonds open te stellen voor een bredere groep mensen. Een uitbreiding zou ertoe leiden dat het beschikbare budget over meer mensen verdeeld moet worden, waardoor juist de meest kwetsbare huishoudens minder steun ontvangen.
Daarbij stelt hij dat mensen met een iets hoger inkomen doorgaans minder moeite hebben om een hoge energierekening te betalen. Ook zouden de uitvoeringslasten flink toenemen door het grotere aantal aanvragen en benodigde extra personeel.
Het Noodfonds was bedoeld als tijdelijke maatregel en zou worden afgebouwd, maar vanwege de energiecrisis is het opnieuw in het leven geroepen.
Dagelijkse praktijk: besparen tot het uiterste
In steden als Arnhem merken hulpverleners de gevolgen van deze blinde vlek dagelijks. Sommige mensen gaan noodgedwongen vroeg naar bed om de verwarming uit te kunnen laten. Anderen, vaak ouderen, brengen uren in de kou door.
Dit heeft een direct negatief effect op hun gezondheid. Steeds meer signalen komen binnen van gezinnen die minder vaak koken of zelfs koud douchen om te besparen. Volgens Henk de Graaf van het Armoedefonds betalen deze huishoudens misschien geen hoge energierekening, maar wel de prijs in comfort en gezondheid.
Energiecoaches van Energiebank Nederland komen veel bij deze mensen thuis. Directeur Marieke Vollering vertelt dat gezinnen soms iedere dag opnieuw moeten kiezen tussen koken en stoken, omdat er simpelweg niet genoeg geld is voor beide.
Onzichtbaar voor het beleid
TNO-onderzoeker Peter Mulder benadrukt dat deze huishoudens, vanwege hun lage energierekening, onzichtbaar blijven voor het beleid. Hulp en regelingen zijn gericht op hoge kosten, terwijl de groep die het meest bespaart vaak de grootste problemen ervaart. Zij zitten letterlijk en figuurlijk in de kou.
De cijfers: energiearmoede in Nederland
Uit cijfers blijkt dat arme huishoudens met hoge energiekosten vorig jaar gemiddeld zo’n 600 euro per jaar tekortkwamen. Vijlbrief verwacht dat het fonds dit jaar gemiddeld 360 euro per huishouden zal uitkeren. Daarmee wordt het tekort niet volledig gedicht.
Volgens het Armoedefonds missen energiearme huishoudens bij aanhoudend hoge prijzen zelfs gemiddeld 1.100 euro per jaar. Directeur Henk de Graaf noemt het fonds dan ook “een pleister op de wond”.
Volgens TNO en het CBS is het aandeel huishoudens dat minder energie verbruikt dan noodzakelijk fors gestegen. Voor de energiecrisis gold dit voor 24 procent van de energiearme huishoudens, in 2024 is dat opgelopen tot 49 procent.
In absolute aantallen betekent dit een stijging van 80.000 naar 119.000 huishoudens. In totaal kampen naar schatting 503.000 huishoudens met energiearmoede, zo’n zes procent van alle Nederlandse huishoudens. Ongeveer negentig procent daarvan woont in een huurwoning.
Gezondheidsproblemen door kou
TNO concludeerde dat mensen met een laag inkomen die in slecht geïsoleerde woningen wonen, gemiddeld vijf procentpunt hogere zorgkosten hebben dan vergelijkbare huishoudens in goed geïsoleerde woningen. Voor de groep die structureel de verwarming laag of uit laat, loopt dit verschil zelfs op tot acht procentpunt.
Het Armoedefonds waarschuwt dat huishoudens die de verwarming de hele winter uit laten, risico lopen op vochtproblemen, schimmel en andere gezondheidsklachten.
Vorige ronde: kritiek op aanvraagprocedure
Tijdens de vorige aanvraagronde was het fonds na een week al gesloten vanwege het grote aantal aanmeldingen. Huishoudens die meer tijd nodig hadden voor de aanvraag, visten achter het net. Dit leidde tot stevige kritiek.
De Nationale ombudsman vond het oneerlijk dat de aanvraag alleen digitaal mogelijk was. Wie geen DigiD, computer of smartphone had, kon geen aanvraag doen. Ook vond de ombudsman het aanvraagproces te passief ingericht.
Hoe kan men nu steun aanvragen?
Dit jaar kunnen aanvragen worden ingediend tussen 4 januari en 7 mei via noodfondsenergie.nl. Voor het eerst is het ook mogelijk om op papier een aanvraag te doen. Vanaf 1 december kunnen er al vragen worden gesteld aan het fonds.
Elk gezinslid van 23 jaar of ouder moet een eigen DigiD hebben, omdat inkomensgegevens automatisch worden opgehaald. Wie nog geen DigiD heeft, moet rekening houden met enkele dagen verwerkingstijd.
De toekomst: structurele oplossingen nodig
Hoogleraar energie-economie Machiel Mulder benadrukt dat het noodfonds bedoeld is als tijdelijke noodmaatregel. Hij pleit voor meer middelen voor structurele oplossingen en vindt dat kwetsbare huishoudens actief ondersteund moeten worden bij het aanvragen van hulp.
Er wordt gewerkt aan een publiek Energiefonds, waarvoor eerst een wetswijziging nodig is. Tot die tijd blijft het Noodfonds Energie een tijdelijke voorziening, die ook dit jaar slechts voor één jaar geldt.
